Çocukluk Çağı Astım Tanılı Hastalarda Pulmoner Rehabilitasyonun Önemi

Astım, çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalığıdır. Çocukluk çağında, okula devamsızlık ve hastane yatışlarının önemli bir nedenidir. Astım, genellikle kronik havayolu inflamasyonu ile karakterize heterojen bir hastalıktır. Hışıltı, nefes darlığı, göğüste sıkışma ve/veya öksürük gibi solunum semptomları ve değişken ekspiratuar hava akımı kısıtlılığı ile tanımlanmaktadır. Zaman içinde hem hastalık semptomları ve şiddeti, hem de ekspiratuar hava akımı kısıtlılığı değişkenlik göstermektedir. Bu yakınmalar egzersiz, allerjen ve irritanlarla temas, hava durumundaki değişiklikler veya viral respiratuar enfeksiyonlar gibi faktörler tarafından tetiklenebilmektedir. Astım risk faktörlerine genel olarak bakıldığında genler, annede astım varlığı, beyaz ırk, düşük sosyoekonomik düzey, solunum yolu enfeksiyonları, özellikle erken çocukluktaki viral enfeksiyonlar, tütün dumanı da dahil olmak üzere havayoluyla oluşan çevresel maruziyetler bulunmaktadır. Çevresel kirleticiler, atopik durumlar ve alerjenlere karşı hassasiyet, mikrobiyom, D vitamini eksikliği, kimyasal maruziyetler, metabolitler, diyet ve stres de astım gelişimiyle ilişkilidir. Çocukluk çağı astımı doğru ve erken müdahaleler ile yetişkinlikte tamamen gerilemekte ve hafifleyebilmektedir. Astım hastalığının tanısı, astıma özel karakteristik semptomların çocuğun hikayesinde olup olmadığının değerlendirilmesi ve özellikle havayolu kısıtlanması gibi klinik bulguların incelenmesiyle konulmaktadır. Astımın şiddeti ve astım ataklarının sıklığı değişkendir. Çocukluk çağı astım tedavisinde hedefler; semptomların kontrolü, egzersiz kısıtlamasının önlenmesi ve egzersiz kapasitesinin korunması, ilaç gereksiniminin en aza indirilmesi, atak kontrolü, akciğer fonksiyonlarının optimale yaklaştırılması ve astıma bağlı mortalitenin önlenmesidir. Astımlı çocuklarda ilaç kullanımı, hastalığın şiddetine ve semptomların sıklığına göre değişmektedir. Astım tedavisinde kullanılan ilaçlar genellikle iki ana kategoriye ayrılmaktadır: Rahatlatıcı ilaçlar (bronkodilatör ilaçlar) ve kontrol edici ilaçlar (antiinflamatuar ilaçlar). Astımda değiştirilebilir risk faktörlerinin ve komorbiditelerin farkındalığını sağlanması, takip ve kontrollerin düzenlenmesi, alternatif tedaviler ve pulmoner rehabilitasyon farmakolojik olmayan tedavi seçeneklerdir. Çocukluk çağı astımında iyi bir öz yönetim için; yazılı/görsel eylem planlarıyla günlük astım yönetimi ve bir atak durumunda ne yapılması gerektiği konusunda tavsiyeler çocuklar ve ebeveyn/bakıcılarına verilmektedir. Bu planlar çocuk/aile/öğretmen işbirliğiyle oluşturulmalı, düzenli olarak gözden geçirilmeli ve güncellenmelidir. Çocukluk çağı astımının kontrolü ve yönetiminde pulmoner rehabilitasyon uygulamalarının sağlığın geliştirilmesi ve sürdürülmesinde, solunum kapasitesinin artırılmasında, ventilasyonun iyileştirilmesi ve solunum kaslarının güçlendirilmesinde, astım semptomlarının kontrolünde, fiziksel uygunluğun artırılarak günlük yaşam aktivitelerine katılımın sağlanmasında, kilo kontrolünde, mental sağlık ve stres yönetimi üzerinde olumlu etkiler göstermesiyle önemli bir yeri vardır. Egzersizlerin hem hastalık üzerindeki hem de çocukların genel sağlık durumu üzerindeki olumlu etkisi, kardiyopulmoner rehabilitasyon alanında uzman fizyoterapistler tarafından yapılacak ayrıntılı değerlendirme, kişiye özel hazırlanmış egzersiz planı ve hastanın takibiyle mümkündür. Amerikan Toraks Derneği (ATS) ve Avrupa Solunum Derneği (ERS) pulmoner rehabilitasyon için şu tanımı benimsemektedir: ‘Pulmoner rehabilitasyon, kronik solunum hastalığı olan kişilerin fiziksel ve psikolojik durumlarını iyileştirmek ve sağlığı iyileştirici davranışlara uzun vadede uyumu teşvik etmek için tasarlanmış, egzersiz eğitimi, öğretim ve davranış değişikliği dahil ancak bunlarla sınırlı olmamak üzere, kapsamlı bir hasta değerlendirmesi ve ardından hastaya özel terapilere dayanan kapsamlı bir müdahaledir.’ Çocukluk çağı astımında pulmoner rehabilitasyon astım kontrolü ve solunum fonksiyonlarını iyileştirir, astım ataklarını ve semptomları azaltır, fiziksel uygunluk ve nöromusküler koordinasyon, egzersiz kapasitesi ve yaşam kalitesini olumlu etkilemektedir. Pulmoner rehabilitasyon kapsamında hasta ve ailenin eğitimi, solunum ve egzersiz eğitimi, postür ve gevşeme egzersizleri, ve fiziksel aktivite danışmanlığı gibi yaklaşımların hasta özelinde planlanması ve uygulanmasının çocukluk çoğu astımındaki kritik rolü dikkate alınmalıdır. Pulmoner rehabilitasyonun bireyselleştirilmiş ve kapsamlı olması gerekmektedir. Bununla beraber, bireyselleştirilmiş pulmoner rehabilitasyon programlarının ve eğitim planlarının nasıl geliştirileceği ve pulmoner rehabilitasyonun etkinliğinin değerlendirilmesinin nasıl standartlaştırılacağı, astımlı çocukların tedavisinde çözülmesi gereken sorunlardır. Bu konuda astım tanılı çocuklarda pulmoner rehabilitasyonun etkinliğini doğrulamak için daha fazla sayıda yüksek kaliteli, geniş örneklemli randomize kontrollü çalışmalara ihtiyaç vardır. Prof. Dr. Ebru ÇALIK KÜTÜKCÜ Hacettepe Üniversitesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Fakültesi Kalp ve Solunum Fizyoterapisi ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı, Ankara email: ebru.calik@hacettepe.edu.tr